Σήμερα, ένα μεγάλο ποσοστό των σύγχρονων γυναικών επιλέγει την μετάθεση της απόκτησης παιδιών καθώς προτεραιότητες όπως η επιλογή και η προσπάθεια για μια επιτυχημένη επαγγελματική πορεία ή η απόκτηση επιπρόσθετων τίτλων σπουδών και δεξιοτήτων είναι πλέον ένα αναπόσπαστο συστατικό της ζωής μας, μέσα σε ένα περιβάλλον που η διαρκής εξέλιξη και επιμόρφωση είναι μείζονος σημασίας. Τα ανωτέρω, σε συνδυασμό με την πλέον πολύ καλύτερη και εγκυρότερη ενημέρωση και εκπαίδευση σε θέματα αναπαραγωγής και στις μεθόδους αντισύλληψης, έχουν ευτυχώς οδηγήσει στη δραστική μείωση των αμβλώσεων την τελευταία δεκαετία. Παρότι όμως οι σύγχρονες γυναίκες γνωρίζουν πως να αποφύγουν μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, δεν υπάρχει η αντίστοιχη ενημέρωση για το πως η γονιμότητα μας μεταβάλλεται στην διάρκεια της ζωής μας, πώς μπορούμε να την ελέγξουμε και κυρίως να την προστατέψουμε και να την διαφυλάξουμε ώστε όταν η συνθήκες είναι κατάλληλες να μπορούμε να προχωρήσουμε στην δημιουργία οικογένειας.

Στο παρακάτω άρθρο παρέχονται χρήσιμες πληροφορίες για τους μηχανισμούς που επηρεάζουν την ποιότητα των ωαρίων καθώς και τα «όπλα» που διαθέτουμε αυτή τη στιγμή μέσω της επιστήμης της Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής.

Ο βασικός «εχθρός» της γυναικείας γονιμότητας είναι η πρόοδος της ηλικίας. Η κάθε γυναίκα έχει ένα πολύ συγκεκριμένο απόθεμα ωαρίων, το οποίο προκαθορίζεται κατά την εμβρυική μας ανάπτυξη. Το απόθεμα αυτό ξεκινάμε να το «χρησιμοποιούμε» στην εφηβεία με την έμμηνο ρήση μέχρι εξάντλησης αυτού κατά την εμμηνόπαυση. Συνεπώς, αφενός μεγαλύτερες ηλικιακά γυναίκες έχουν μειωμένο απόθεμα ωαρίων. Αφετέρου, τα ωάρια που «χρησιμοποιούνται» αργότερα στη ζωή μιας γυναίκας χαρακτηρίζονται ως ποιοτικώς χειρότερα, μιας και με το πέρασμα του χρόνου, κατά το διάστημα που παραμένουν σε «λήθαργο» στις ωοθήκες μας, συγκεντρώνουν πληθώρα βλαβερών ερεθισμάτων που έχουν επίπτωση στην βιωσιμότητα τους, και συνεπώς στην βιωσιμότητα ενός εμβρύου που μπορεί να προκύψει εφόσον αυτά γονιμοποιηθούν.

• Το πρώτο βασικό κυτταρικό «συστατικό» που επηρεάζεται από την ηλικία της γυναίκας είναι το γενετικό υλικό (ή αλλιώς τα χρωμοσώματα). Κατά κανόνα, ωάρια από μεγαλύτερες γυναίκες είναι στατιστικά πολύ πιο πιθανό, εφόσον γονιμοποιηθούν, να συντελέσουν στην δημιουργία εμβρύου με προβληματικό αριθμό χρωμοσωμάτων. Τέτοια έμβρυα συνήθως είτε δεν τελεσφορούν σε εγκυμοσύνη, είτε σε περιπτώσεις ανίχνευσης τους κατά την διάρκεια της κύησης (πχ σύνδρομο Down) συστήνεται να γίνει τερματισμός. Έρευνες έχουν δείξει ότι σε γυναίκες άνω των 44 ετών έως και το 90% των παραχθέντων βλαστοκύστεων (έμβρυα 5ης ημέρας) είχαν ανώμαλο γενετικό υλικό.

• Τα μιτοχόνδρια, τα κυτταρικά οργανίδια που είναι υπεύθυνα για τον ενεργειακό μεταβολισμό των κυττάρων, επίσης επηρεάζονται από την πρόοδο της ηλικίας. Έρευνες έχουν δείξει ότι ωάρια από μεγαλύτερες γυναίκες περιέχουν προβληματικά μιτοχόνδρια που αδυνατούν να παρέχουν στο έμβρυο την απαιτούμενη ενέργεια στα πρώτα πολύτιμα στάδια της εμβρυικής ανάπτυξης.

• Η πρόοδος της ηλικίας επίσης επηρεάζει τα τελομερή, ειδικά τμήματα DNA που προστατεύουν τα άκρα των χρωμοσωμάτων. Προβληματικά τελομερή έχουν βρεθεί σε ωάρια από γυναίκες με πολλαπλές αποτυχημένες προσπάθειες εξωσωματικής, όπως επίσης και σε έμβρυα με μεγάλο βαθμό κυτταρικών θραυσμάτων και σε έμβρυα με προβληματικό αριθμό χρωμοσωμάτων.

• Τέλος, η μιτωτική άτρακτος, ο βασικός «μηχανισμός- σκαλωσιά» που καθοδηγεί τις πρώτες πολύτιμες κυτταρικές διαιρέσεις φαίνεται να επηρεάζεται από την ηλικία. Εικάζεται, ότι μέχρι και 80% των ωαρίων σε γυναίκες προχωρημένης αναπαραγωγικής ηλικίας εμπεριέχουν προβληματικές μιτωτικές ατράκτους.

Απεικόνιση των μηχανισμών επίδρασης της ηλικίας στην ποσότητα και την ποιότητα των ωαρίων. Η ηλικία επιδρά με διάφορους τρόπους. Σταδιακά μειώνονται τα αποθέματα των ωαρίων στις ωοθήκες. Παράλληλα, σε υποκυτταρικό επίπεδο η ποιότητα των ωαρίων επηρεάζεται τόσο από την ποιότητα του DNA αλλά και από την λειτουργικότητα και ακεραιότητα σημαντικών οργανιδίων (μιτοχόνδρια, κυτταροσκελετός ατράκτου κ.α). Η Μείωση Ωοθηκικών Αποθεμάτων (Ποσότητα Ωαρίων) Επιπτώσεις στα Ωοθηκικά Αποθέματα (Ποιότητα Ωαρίων) Πρόοδος Ηλικίας Μιτοχονδριακή Δυσλειτουργία Μείωση του αναπτυξιακού δυναμικού των εμβρύων για σχηματισμό βλαστοκύστης Εκφυλισμός Τελομερών Αστάθεια Ατράκτου Αύξηση Πιθανότητας Χρωμοσωματικών Ανωμαλιών στο στάδιο της βλαστοκύστης Ηλικία Μείωση Γονιμότητας Αύξηση Πιθανότητας Αποβολής Αύξηση Πιθανότητας Κύησης με Παθολογικό Εμβρυικό Καρυότυπο Ηλικία Ηλικία Ηλικία συσσώρευση των ανωτέρω προβλημάτων συντελούν στην σταδιακή μείωση της γονιμότητας και παράλληλα στην αύξηση της πιθανότητας προβληματικών κυήσεων που μπορεί να οδηγήσουν σε αποβολή. Η εικόνα τροποποιήθηκε από τους Cimadomo et al 2018

Βάσει των παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι υπάρχει μια άρρηκτη σχέση μεταξύ της ηλικίας και της ποιότητας των ωαρίων. Αυτή η σχέση δυστυχώς μεταφράζεται σε μικρότερο ποσοστό επιτυχούς σύλληψης είτε φυσιολογικά, είτε μετά από προσπάθεια εξωσωματικής γονιμοποίησης. Ποιες είναι λοιπόν οι λύσεις που έχουμε αυτή τη στιγμή στα χέρια μας;

• Διαφύλαξη γονιμότητας μέσω της Kρυοσυντήρησης Ωαρίων. Ίσως το πιο σημαντικό και πολύτιμο όπλο που κατέχουμε αυτή τη στιγμή στα χέρια μας. Πρόκειται για μια επαναστατική τεχνική με την οποία κυριολεκτικά «παγώνει» ο χρόνος και τα ωάρια διατηρούν αμετάβλητη ποιότητα για όσο καιρό παραμένουν κρυοσυντηρημένα σε υγρό άζωτο. Με τις σύγχρονες τεχνικές υαλοποίησης, μπορούμε να επιτύχουμε άνω του 95% ποσοστό επιβίωσης κατά την διαδικασία κατάψυξης-απόψυξης. Προϋπόθεση για να είναι η διαδικασία επιτυχής είναι να συγκεντρώσουμε ικανό αριθμό ωαρίων (πάνω από 10). Επίσης είναι προτιμότερο μια γυναίκα να κρυοσυντηρήσει ωάρια της πριν τα 35 έτη.

• Εξατομικευμένα Πρωτόκολλα Εξωσωματικής Γονιμοποίησης. Σε γυναίκες μεγαλύτερης αναπαραγωγικής ηλικίας, όχι μόνο η ποιότητα αλλά και η ποσότητα των ωαρίων είναι περιορισμένη. ‘Έτσι απαιτείται πολύ καλός σχεδιασμός ενός εξατομικευμένου πρωτοκόλλου ωοθηκικής διέγερσης ώστε να επιτευχθεί μια σωστή ισορροπία και να παραχθεί ικανός αριθμός ωαρίων. Η κάθε ασθενής έχει διαφορετικές ανάγκες και διαφορετική φυσιολογία, συνεπώς η εμπειρία και η εξειδίκευση του ειδικού σε θέματα υπογονιμότητας Γυναικολόγου είναι κλειδί στον σχεδιασμό της θεραπευτικής αγωγής. Πρόσφατα, η διεθνής επιστημονική κοινότητα θέσπισε κατευθυντήριες οδηγίες για εξατομικευμένα πρωτόκολλα διέγερσης για ασθενείς με πτωχό ωοθηκικό απόθεμα. Τα κριτήρια αυτά ονομάζονται POSEIDON (Patient-Oriented Strategies Encompassing Individualized Oocyte Number) και στοχεύουν στην εξατομικευμένη συλλογή ωαρίων ώστε να παραχθεί τουλάχιστον μια ευπλοειδική βλαστοκύστη.

• Προεμφυτευτικός Γενετικός Έλεγχος Βλαστοκύστεων. Πρόκειται για μια γενετική εξέταση κατά την οποία ελέγχεται το γενετικό υλικό των εμβρύων πριν την εμβρυομεταφορά. Έτσι επιτυγχάνεται διαλογή των εμβρύων και επιλογή εκείνων που έχουν φυσιολογικό γενετικό υλικό. Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι εφόσον βρεθεί φυσιολογικό έμβρυο, τότε τα ποσοστά επιτυχίας είναι ανεξάρτητα της ηλικίας της γυναίκας. Στην Εμβρυογένεσις, το τμήμα Γενετικής με πολλά χρόνια εμπειρίας, πραγματοποιεί τον γενετικό έλεγχο εμβρύων μέσω της Αλληλουχισης Νέας Γενεάς (NGS-NextGeneration Sequencing) που παρέχει πολύ υψηλά επίπεδα αξιοπιστίας στην διάγνωση χρωμοσωματικών ανωμαλιών (άνω του 95%) σε έμβρυα 5ης ημέρας.

• Δωρεά Ωαρίων. Αποτελεί μια πολύ ρεαλιστική λύση για γυναίκες στην εμμηνόπαυση, ή για ασθενείς με πολλαπλές αποτυχημένες προσπάθειες εξωσωματικής με δικά τους ωάρια. Στην χώρα μας υπάρχει αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο που διέπει και εγγυάται την εγκυρότητα της διαδικασίας. Οι γυναίκες-δότριες (αυστηρά κάτω των 35 ετών) περνάνε από εκτενή εργαστηριακό έλεγχο (για μεταδοτικά νοσήματα, κληρονομικά νοσήματα, καρυότυπο κ.α) και βάσει νόμου διασφαλίζεται η ανωνυμία τόσο της δότριας όσο και της λήπτριας. Τα ποσοστά επιτυχίας με αυτή τη μέθοδο είναι πολύ υψηλά, και στα έμπειρα κέντρα εξωσωματικής ξεπερνάνε το 60% ποσοστό εμφύτευσης με την πρώτη εμβρυομεταφορά.

Πηγές

Dahdouh et al., 2015

Poseidon Group., 2016

Cimadomo et al., 2018

Ιωάννα Μαστρομηνά, PhD

Κλινική Εμβρυολόγος